Kreyòl ayisyen is de moedertaal van bijna iedereen die in Haïti is geboren. Het grootste deel van de geschiedenis van het land waren school, recht en drukwerk echter van het Frans, een taal die maar een minderheid goed sprak. Kreyòl werd pas in 1987 een officiële taal. In de kerk staan de twee nog steeds naast elkaar, en weten welke waar hoort is het nuttigste op deze pagina.
Ondertitels, ja. Preken vanaf het podium en een stem in het oor, nee. Beter om dat nu te weten dan op een zondag.
Nee. Een spreker kan niet in het Haïtiaans Creools preken terwijl de zaal meevolgt. De toespraak komt vanaf het podium in een van de gesproken talen, en Haïtiaans Creools is een van de talen waarin die aankomt.
Nee. Haïtiaans Creools is hier een teksttaal. Je gast volgt de toespraak op het scherm van zijn telefoon in plaats van in een oortje, terwijl de zaal doorgaat in haar eigen taal.
Ja. De hele toespraak in het Kreyòl, op een telefoon of op het grote scherm, in de standaardspelling die Haïtianen op school leren.
Verschillende pagina's in dit deel laten echte zinnen uit ons eigen systeem zien. We publiceren voorbeeldregels pas nadat een moedertaalspreker ze heeft gelezen, en voor Haïtiaans Creools is dat nog niet gebeurd. Lees je Haïtiaans Creools, dan is je hulp van harte welkom.
Kreyòl ontstond op de koloniale plantages, waar tot slaaf gemaakte mensen uit veel delen van West- en Centraal-Afrika een gedeelde taal bouwden uit Franse woorden en een geheel eigen grammatica. Toen Haïti in 1804 onafhankelijk werd, was Kreyòl de taal van de nieuwe natie. Lange tijd was het niet de taal van haar papieren.
Generaties lang was Frans de taal van school, overheid en fatsoen, en Kreyòl was wat iedereen werkelijk sprak, thuis, op de markt en op het erf. Een standaardspelling werd pas aan het eind van de twintigste eeuw vastgelegd, en de grondwet van 1987 maakte Kreyòl naast het Frans tot officiële taal.
Die geschiedenis leeft nog steeds in hoe mensen over de twee talen denken. Voor de ene luisteraar is Kreyòl warmte en waarheid. Voor de andere is Frans de taal van de ernst, en van de kerk. Geen van beiden heeft ongelijk.
De meeste woorden in het Kreyòl komen uit het Frans, en daarom zien mensen het als een dialect. Het is een volwaardige taal op zichzelf, en dat doet ertoe bij een vertaling.
Kreyòl verandert zijn werkwoorden niet zoals het Frans dat doet. Kleine woordjes vóór het werkwoord dragen de tijd: mwen manje, mwen te manje, m ap manje. Een vertaling die de Franse grammatica kopieert, klinkt vreemd in een Kreyòl-oor.
Wie Frans spreekt, kan een deel van het Kreyòl volgen, en wie Kreyòl spreekt, een deel van het Frans. Het een is het ander niet. Een gast die om Kreyòl vroeg Frans aanbieden, is hem een andere taal aanbieden.
Kreyòl zit vol spreekwoorden, en predikers gebruiken ze. Dèyè mòn gen mòn: achter de bergen, nog meer bergen. Een preek die aankomt in het Kreyòl, komt vaak aan op een spreekwoord.
Veel Haïtiaanse kerken preken in het Kreyòl en zingen toch nog veel van hun liederen in het Frans. Oudere leden hebben misschien in het Frans leren lezen en bidden in het Kreyòl. Jongeren die in Miami, Montreal of Parijs zijn opgegroeid, lezen Engels of Frans misschien makkelijker dan Kreyòl.
De vraag welke taal heeft voor een Haïtiaanse gast dus geen automatisch antwoord. Zet beide op de lijst en laat ieder zelf kiezen. Als jullie pas ruimte heeft voor twee talen, kost het geen extra instelling om Frans en Kreyòl naast elkaar te draaien.
Vraag een Haïtiaanse protestant naar kerkmuziek en het antwoord is hoogstwaarschijnlijk Chants d'Espérance, het geliefde liedboek dat de Haïtiaanse eredienst al generaties lang vormt. Het bevat liederen in het Frans en in het Kreyòl, en veel gemeenten kennen er lange stukken uit van buiten.
De Bijbel bereikte het Kreyòl later dan het Frans, en lange tijd lazen Haïtiaanse christenen de Schrift in het Frans en spraken ze erover in het Kreyòl. Een volledige Kreyòl-Bijbel wordt nu veel gelezen, en die gaf de kerkelijke woordenschat een vaste geschreven vorm: Bondye voor God, Lespri Sen voor de Heilige Geest.
In de praktijk herkent een Haïtiaanse gast een Bijbelvers misschien in het Frans en begrijpt hij de uitleg ervan beter in het Kreyòl. Ondertitels in het Kreyòl volgen de uitleg, en dat is meestal wat mensen willen.
Haïtiaanse kerken behoren tot de zichtbaarste tekenen van de diaspora, en veel ervan delen een gebouw met een gastgemeente.
Grote Haïtiaanse gemeenschappen wonen in Florida, New York en Massachusetts, en in Montreal, waar Kreyòl in het dagelijks leven naast het Frans staat.
In Frankrijk, in de Franse Caraïben en in Frans-Guyana komen Haïtiaanse gemeenten vaak samen naast Franstalige kerken, en dat maakt de vraag Frans of Kreyòl heel praktisch.
De aardbeving van januari 2010 dreef veel gezinnen naar het buitenland, en veel gemeenten groeiden rond wie er aankwam. Sommige mensen in jullie dienst hebben misschien veel verloren. Wees voorzichtig met vragen.
Niet met MulingStream. Kreyòl is hier een taal die gasten lezen, dus de toespraak moet vanaf het podium komen in een van de gesproken talen, zoals Frans, Engels of Spaans. Ondertitels in het Kreyòl volgen dan elke zin.
Vaak wel. Haïtiaanse gasten verschillen in welke van de twee ze makkelijker lezen, en als je beide aanbiedt, kan ieder zelf kiezen. Als jullie pas ruimte heeft voor twee talen, is dit een goede manier om die te gebruiken.
Niet in het Kreyòl, dat hier een teksttaal is. Een gast die liever luistert, kan Frans kiezen, dat een stem heeft.
De standaardspelling die wordt gebruikt in Haïtiaanse scholen, kranten en de Kreyòl-Bijbel, in het Latijnse alfabet met accenten zoals è en ò. Die is op elke telefoon of elk scherm te zien zonder speciale lettertypen.
De andere talen die een Haïtiaanse gast misschien kiest, en de andere pagina's in dit deel.
Of open de volledige lijst van 200+ en bekijk de drie kolommen voor de talen die jullie zaal echt nodig heeft.
Niets te installeren, geen kaart, en jullie gasten hebben niets nodig behalve de telefoon die al in hun zak zit.